Substancje czynne ziół

Rośliny lecznicze zawierają w swoim składzie wiele rodzajów substancji czynnych, którym zawdzięczają swoje działanie. A oto najważniejsze z nich:

Alkaloidy – to związki o charakterze zasadowym, zawierające w swojej cząsteczce azot. Niektóre mają bardzo skomplikowaną budowę chemiczną. Najwięcej alkaloidów znajduje się w nasionach i zbiorniczkach wydzielniczych roślin. Ich obecność nadaje roślinie gorzki smak i w ten sposób chroni przed spożywaniem przez zwierzęta. Większość alkaloidów słabo rozpuszcza się w wodzie. Często występują w połączeniu z kwasami organicznymi. Najbardziej znane to: kodeina w maku (środek przeciwkaszlowy), kofeina w ziarnkach kawy (zwiększa zdolność do pracy umysłowej i fizycznej, zmniejsza uczucie senności i znużenia, przyspiesza pracę serca), teina w herbacie (reguluje ruchy jelit i uśmierza bóle), chelidonina w jaskółczym zielu (znosi skurcze mięśni gładkich zwłaszcza przewodu pokarmowego oraz działa cytotoksycznie), graweolina i fagaryna – w rucie (znoszą skurcze mięśni gładkich), alkaloidy bo zawarte w rozchodniku obniżają ciśnienie tętnicze, pobudzają ruchy jelit, działają moczopędnie, zmniejszają wrażliwość ośrodka naczynioruchowego.

Aminy biogenne – to związki, które powstają z aminokwasów (przez dekarboksylację). Wiele z nich przejawia silne działanie biologiczne, z niektórych powstają hormony, koenzymy i inne ważne dla organizmu substancje (występują w pokrzywie, rumianku, tataraku).

Antrazwiązki – to pochodne antracenu. Nazywane są czasem antraglikozydami. Mają działanie przeczyszczające. Występują w korze kruszyny, liściach i owocach senesu, w korzeniach rzewienia i aloesie. Przeciwwskazaniem do stosowania tych związków są ostre choroby zapalne przewodu pokarmowego, niewydolność nerek, guzy krwawnicze odbytu i ciąża.

Azuleny – węglowodory. Najbardziej znanym jest chamazulen występujący w rumianku, krwawniku i piołunie. Mają działanie przeciwuczuleniowe, przeciwzapalne, pobudzają właściwości żerne białych ciałek krwi, hamują rozwój wielu rodzajów bakterii z gronkowcami włącznie, zmniejszają obrzęki i przyspieszają gojenie się ran.

Fenole – to związki przypominające budową alkohole, są słabymi kwasami. Łatwo przenikają przez błonę komórkową i powodują denaturację białka. Są silnymi środkami przeciwbakteryjnymi. Związki fenolowe występują w korze dębu, cykorii, czarnym bzie, arnice i innych.

Flawonoidy – to związki barwne występujące we wszystkich prawie roślinach i we wszystkich organach roślin. Główne ich grupy to flawony i antocyjany:
a) Flawony – barwniki żółte, biorą udział w reakcjach oksydoredukcyjnych, stanowią swoiste enzymy oddechowe, mogą ochraniać przed promieniowaniem X. Są używane do barwienia żywności. Mają działanie moczopędne, obniżają ciśnienie tętnicze krwi, biorą udział w magazynowaniu witaminy C. Szczególnie dużo ich występuje w owocach, warzywach, z ziół w bratku polnym, skrzypie, pokrzywie, gryce, rucie, kwiatach czarnego bzu.
b) Antocyjany mają różne barwy w zależności od kwasowości środowiska, od barwy pomarańczowoczerwonej przez purpurową do fioletowej. Są rozpuszczalne w soku komórkowym. Występują w płatkach kwiatów, owocach, korzeniach, bulwach. Spełniają rolę enzymów oddechowych, wywierają korzystny wpływ na naczynia włosowate, dezynfekują drogi moczowe, ułatwiają trawienie. Antocyjany nadają barwę burakom ćwikłowym, owocom czarnej porzeczki, wiśni, bzu czarnego, borówki czernicy. Są nietoksycznymi barwnikami używanymi w przemyśle spożywczym.

Garbniki – to związki o różnym składzie chemicznym, najczęściej są to połączenia kwasu galusowego z glukozą. Związane z białkami są nierozpuszczalne w wodzie. Po zetknięciu się z błoną śluzową przewodu pokarmowego tworzą nieprzepuszczalną błonkę. Niszczą bakterie i unieczynniają jady bakteryjne. Mogą być używane jako odtrutka w przypadkach spożycia soli metali ciężkich lub alkaloidów. Garbniki nie są wchłaniane z przewodu pokarmowego. Najbardziej znanym garbnikiem jest tanina zawarta w korze dębu. Garbniki występują w owocach borówki czernicy, borówki brusznicy, jeżyny i innych.

Glikozydy – to połączenia cukrów, najczęściej glukozy z alkoholami lub fenolami, bardzo rozpowszechnione w przyrodzie. Najbardziej znane to salicyna, zawarta w korze wierzby, glikozydy nasercowe, które występują w naparstnicy, konwalii, miłku wiosennym, cebuli morskiej i nasionach strofantu. Glikozydy nasercowe poprawiają pracę serca, zmniejszają ilość skurczów serca, działają moczopędnie. Niektóre z nich kumulują się, inne szybko wydalają. Przy przedawkowaniu glikozydów (wolno wydalanych) mogą wystąpić objawy zatrucia.

Gorycze – należą do różnych rodzajów związków chemicznych, charakteryzują się gorzkim smakiem, pobudzają wydzielanie soku żołądkowego, wzmagają łaknienie. Należą do nich niektóre alkaloidy, jak strychnina i chinina, glikozydy jak gencjana i związki z liści bobrka trój listkowego, związki z ziela krwawnika, dziurawca, mniszka, tysiącznika i piołunu.

Karotenoidy – związki szeroko rozprzestrzenione w świecie roślinnym. Są to pochodne izoprenu. Karotenoidy to substancje barwne, przeważnie żółte lub czerwone. Do nich należą barwniki marchwi i pomidorów. Biorą one udział w budowie chloroplastów i chromoplastów, odgrywają istotną rolę w fotosyntezie i w procesach widzenia. Należy do nich prowitamina A (B-karoten).

Kumaryny – są pochodnymi pironu. Kumaryny mają działanie przeciwzakrzepowe, rozkurczowe, przeciwgorączkowe, przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze. Występują w zielu nostrzyka, polonicznika, ruty. Pochodne kumaryn, uranokumaryny, mają właściwości uczulania ludzi i zwierząt na promieniowanie ultrafioletowe. Może to być wykorzystane w leczeniu łuszczycy i bielactwa, ale może także sprzyjać łatwym oparzeniom słonecznym. Związki te występują w korzeniu arcydzięgla, liściach ruty, korzeniach biedrzeńca i innych.

Kwasy organiczne – to związki węgla zawierające grupę karboksylową. Występują i powstają w wyniku przemian w organizmach roślinnych i zwierzęcych. Są zgromadzone w znacznych ilościach w nasionach, owocach, korzeniach, liściach i łodygach roślin. Najczęściej spotykane w przyrodzie kwasy to: jabłkowy, cytrynowy, salicylowy, mrówkowy, octowy, walerianowy, izowalerianowy. Kwasy organiczne aktywnie uczestniczą w przemianie materii, zwiększają wydzielanie gruczołów ślinowych, soku żołądkowego i trzustkowego, poprawiają apetyt i trawienie. Niszczą bakterie w przewodzie pokarmowym i przeciwdziałają nadmiernej fermentacji w jelitach. Ilość kwasów organicznych w owocach zmniejsza się wraz z ich dojrzewaniem.

Olejki eteryczne – są zwykle mieszaniną wielu elementów, z których jeden dominujący, np. olejek miętowy, składa się z ok. 80 składników, wśród nich dominującym jest mentol. Olejki są nierozpuszczalne w wodzie, natomiast rozpuszczalne w rozpuszczalnikach organicznych i tłuszczach. Powodują przekrwienie skóry, dlatego mogą być stosowane do wcierań przy zapaleniach opłucnej, bólach stawowych, mięśnio- i nerwobólach oraz odmrożeniach. Mogą także być stosowane do inhalacji w przypadkach chorób układu oddechowego, Przeciwbakteryjne działanie mają olejki: tymiankowy, miętowy, anyżowy, majerankowy. Działanie wykrztuśne – sosnowy, eukaliptusowy, szałwiowy, miętowy. Działanie moczopędne – jałowcowy i pietruszkowy. Żółciopędnie działają olejki miętowy i tymiankowy. Działanie żołądkowe, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, wykazują olejki rodziny baldaszkowatych. Uspokajająco i znieczulająco działają olejki – walerianowy, z melisy, tatarakowy i goździkowy.

Pektyny – wielocukry są to związki wielkocząsteczkowe, które w środowisku wodnym tworzą żele. Związki te znajdują się między komórkami i spełniają rolę spoiwa, cementują je. W przewodzie pokarmowym działają ochronnie. Chłonąc wodę dają uczucie wypełnienia przewodu pokarmowego, może to być wykorzystane w leczeniu otyłości i chorób przebiegających z zaburzeniami gospodarki tłuszczowej. Najbogatsze w pektyny są pomarańcze, cytryny, jabłka, maliny, poziomki.

Saponiny – są to związki o charakterze glikozydowym. Wymieszane z wodą powodują jej pienienie. Zwiększają wydzielanie śluzu i ułatwiają jego odkrztuszanie z dróg oddechowych, zapobiegają odkładaniu cholesterolu i ciał tłuszczowych w ścianach naczyń, emulgują tłuszcze, ułatwiają trawienie. Saponiny występują w wielu roślinach, m.in. w korzeniu mydlnicy lekarskiej, w zielu połonicznika i w pierwiosnku lekarskim.

Śluzy – są wielocukrowcami tworzącymi z wodą galaretowate żele i zole, które stanowić mogą dobrą warstwę ochronną dla błon śluzowych przed trawiącym działaniem soków żołądkowych. Zmniejszają tarcie w jelitach, ułatwiają przesuwanie się pokarmu w przewodzie pokarmowym, przeciwdziałają zaparciom. Stosowane zewnętrznie mają działanie osłaniające. Występują w liściach babki, w kwiatostanach lipy, nasionach lnu, w korzeniach prawoślazu i żywokostu.

Sole mineralne